Phân tích chi tiết 04 yếu tố cấu thành Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015. Điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi xâm phạm nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý.
Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp là gì?
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, tình trạng làm giả nhãn hiệu, sử dụng trái phép nhãn hiệu nổi tiếng hoặc kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu diễn ra ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi xâm phạm nhãn hiệu đều bị xử lý hình sự.
Theo Điều 226 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), chỉ những hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Vậy để xác định một hành vi có cấu thành tội phạm hay không, cần xem xét 04 yếu tố sau đây.
1. Khách thể của Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
Khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp, cụ thể là quyền đối với:
- Nhãn hiệu đang được bảo hộ tại Việt Nam;
- Chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam.
Điều 226 Bộ luật Hình sự chỉ bảo vệ hai đối tượng trên.
Do đó, các hành vi xâm phạm đối với:
- Sáng chế;
- Kiểu dáng công nghiệp;
- Tên thương mại;
- Bí mật kinh doanh;
không thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 226 Bộ luật Hình sự.
2. Mặt khách quan của Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
Hành vi phạm tội
Người phạm tội có hành vi xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam thông qua việc kinh doanh hàng hóa giả mạo.
Các hành vi thường gặp bao gồm:
- Sản xuất hàng hóa giả mạo nhãn hiệu;
- Gia công hàng hóa giả mạo nhãn hiệu;
- Đóng gói, dán nhãn hiệu giả lên sản phẩm;
- Buôn bán, phân phối hàng hóa giả mạo nhãn hiệu;
- Nhập khẩu hàng hóa giả mạo nhãn hiệu để kinh doanh.
Để bị xử lý hình sự, hành vi phải liên quan đến hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc hàng hóa giả mạo chỉ dẫn địa lý theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.
Các dấu hiệu định lượng để truy cứu trách nhiệm hình sự
Không phải mọi hành vi xâm phạm nhãn hiệu đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Người vi phạm chỉ bị xử lý theo Điều 226 khi thuộc một trong các trường hợp sau:
Có quy mô thương mại
Ví dụ:
- Tổ chức sản xuất hàng hóa giả với số lượng lớn;
- Phân phối trên phạm vi rộng;
- Hoạt động kinh doanh mang tính chuyên nghiệp.
Thu lợi bất chính
Từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng.
Gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền
Từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng.
Giá trị hàng hóa vi phạm
Từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng.
Nếu chưa đạt các ngưỡng nêu trên, hành vi thường chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc phải bồi thường thiệt hại dân sự.
Hậu quả có phải dấu hiệu bắt buộc không?
Không.
Chỉ cần hành vi thuộc một trong các trường hợp:
- Có quy mô thương mại;
- Thu lợi bất chính;
- Gây thiệt hại;
- Hàng hóa vi phạm đạt giá trị luật định;
thì đã có thể cấu thành tội phạm.
3. Chủ thể của Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
Đối với cá nhân
Chủ thể của tội phạm là người:
- Từ đủ 16 tuổi trở lên;
- Có năng lực trách nhiệm hình sự.
Trong thực tế có thể là:
- Chủ doanh nghiệp;
- Giám đốc công ty;
- Chủ cơ sở sản xuất;
- Người tổ chức việc sản xuất hoặc kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu.
Đối với pháp nhân thương mại
Điều 226 là một trong số ít tội danh cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại.
Doanh nghiệp có thể bị xử lý hình sự nếu hành vi vi phạm được thực hiện nhân danh pháp nhân và đáp ứng các điều kiện theo Bộ luật Hình sự.
4. Mặt chủ quan của Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
Người phạm tội thực hiện hành vi với lỗi cố ý.
Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh:
- Người vi phạm biết nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ;
- Biết hành vi của mình là trái pháp luật;
- Vẫn cố ý thực hiện nhằm mục đích kinh doanh hoặc thu lợi.
Ví dụ:
- Biết rõ nhãn hiệu đã được đăng ký bảo hộ nhưng vẫn đặt in bao bì giả;
- Biết hàng hóa là hàng giả mạo nhãn hiệu nhưng vẫn đưa ra thị trường tiêu thụ.
Ngược lại, nếu người thực hiện không biết và không thể biết nhãn hiệu đã được bảo hộ thì có thể không đủ căn cứ xác định lỗi cố ý.
Tóm tắt 04 yếu tố cấu thành Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
| Yếu tố | Nội dung |
|---|---|
| Khách thể | Quyền đối với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý được bảo hộ tại Việt Nam |
| Mặt khách quan | Hành vi sản xuất, kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý và đạt ngưỡng xử lý hình sự |
| Chủ thể | Cá nhân từ đủ 16 tuổi hoặc pháp nhân thương mại |
| Mặt chủ quan | Lỗi cố ý nhằm mục đích kinh doanh hoặc thu lợi |
Những lưu ý quan trọng trong thực tiễn
Nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần sử dụng nhãn hiệu tương tự hoặc bị kết luận xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là sẽ bị xử lý hình sự. Tuy nhiên, quan điểm này không hoàn toàn chính xác.
Để áp dụng Điều 226 Bộ luật Hình sự, cơ quan có thẩm quyền phải chứng minh đồng thời:
- Có hành vi xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ;
- Hàng hóa là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý;
- Người vi phạm có lỗi cố ý;
- Đạt ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Điều 226 Bộ luật Hình sự.
Nếu thiếu một trong các yếu tố trên, vụ việc thường chỉ bị xử lý bằng biện pháp dân sự hoặc xử phạt vi phạm hành chính.
Khuyến nghị của Luật sư
Doanh nghiệp cần chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu ngay từ khi đưa sản phẩm ra thị trường, đồng thời thường xuyên rà soát các hành vi xâm phạm để kịp thời áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đối với các trường hợp có dấu hiệu sản xuất, kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu với quy mô lớn, chủ sở hữu quyền nên cân nhắc việc yêu cầu cơ quan điều tra xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 226 Bộ luật Hình sự nhằm bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
